Z polskich pałaców, dworów i kościołów w czasie potopu szwedzkiego najeźdźcy wywieźli tysiące dzieł sztuki, ksiąg i kosztowności.

Wojna i okupacja prawie całego kraju przez wojska szwedzkie, spowodowały w Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia materialne, wielkie straty dóbr kultury, zagrabionych przez okupanta, także znaczne straty ludnościowe na skutek działań wojennych i zarazy. Wojska szwedzkie maszerowały przez pola uprawne, niszczyły zbiory przyczyniając się do klęski głodu. Niezliczona ilość zabytków sztuki i kultury została zniszczona lub wywieziona z Rzeczypospolitej, np. relikwie Św. Stanisława.

Chorągiew trębaczy i doboszów pałacowych Zygmunta III Wazy (płomień od trąby).

Zdaniem wielu historyków zniszczenia i straty podczas „potopu” proporcjonalnie przewyższały te z II wojny światowej. Większość kościołów, zamków, pałaców i budowli miejskich na trasie przemarszów Szwedów, uległa zniszczeniu. Widać to doskonale w przewodnikach turystycznych. Przy większości polskich zabytków sięgających przed XVII wiek widnieje adnotacja – zniszczony przez wojska szwedzkie w czasie „potopu”.

Czaprak Zygmunta III Wazy.

Z zagrabionych przez Szwedów dóbr do naszego kraju nie powróciło prawie nic – podkreślał dyrektor Zamku Królewskiego w Warszawie prof. Andrzej Rottermund.

Kradli i wywozili co popadnie

Portret Jana Kazimierza pędzla Daniela Schultza; popiersia Jana Kazimierza i Ludwiki Marii dłuta Giovanniego Francesco Rossiego; chorągwie wojskowe; portret przyszłego Władysława IV z warsztatu Petera Paula Rubensa; miecz przypasany mu przez papieża Urbana VIII – to przykłady polskich obiektów utraconych podczas potopu szwedzkiego, które znajdują się w szwedzkich zbiorach królewskich i państwowych.

Hełm Iwana Groźnego, polski łup, który stał się łupem Szwedów

Z inwentarza Zamku Królewskiego w Sztokholmie, sporządzonego w 1656 r., wynika, że najeźdźcy zabrali z Warszawy ok. 200 obrazów, kilkadziesiąt dywanów i namiotów tureckich, instrumenty muzyczne, meble, brązy, marmury, chińską porcelanę, broń, tkaniny, książki i rękopisy.

Róg myśliwski wykonany z rogu ostatniego tura, padłego w Puszczy Jaktorowskiej w 1627 r.


Warszawa w czasie potopu szwedzkiego ucierpiała najbardziej. Najeźdźcy zdobyli i złupili miasto trzykrotnie, zabierając z jego zamków i pałaców wszystko, co miało jakąkolwiek wartość. Ich łupem padły nie tylko dobra kultury, ale podobno także wyrywane ze ścian framugi czy suknie pokojówek. Szwedzkie wojsko ogołociło też z całego wyposażenia zamek Lubomirskich w Wiśniczu, zdobycze wywożąc na 150 wozach. 

Bardzo często płytka Wisła odsłoniła rzeźby zniszczone przez Szwedów w XVII w. Szwedzi próbowali je wywieść przy pomocy łodzi. Część z nich zatonęła. (Fot. Agata Grzybowska / Agencja Gazeta

Warto przypomnieć o unikatowym fryzie przedstawiającym wjazd Konstancji Habsburżanki do Krakowa, który przekazał Polsce w formie daru premier Szwecji Olof Palme w 1974 r. Ten dekoracyjny pas długi na 15 m można oglądać obecnie na Zamku Królewskim w Warszawie. W szwedzkich zbiorach można znaleźć inne pamiątki po ślubie austriackiej księżniczki z Zygmuntem III w 1605 r., m.in. bogato zdobioną uprząż oraz chorągiew, przedstawioną zresztą na fryzie.

Zniszczono lub zrabowano:

188 miast, 87 zamków oraz 89 pałaców z czego najbardziej pamiętnymi jest oblężenie Jasnej Góry oraz trzykrotne grabieże Warszawy.

Tarcza Zygmunta Augusta zrabowana przez Szwedów
Tarcza paradna Zygmunta Augusta, która również zasila Szweckie muzeum

Czy można odzyskać skarby?

Prawnicy twierdzą, że niezgoda na kradzież dóbr kultury podczas wojen, choć niezapisana, obowiązywała już w doktrynie wojennej z XVII w. Według nich daje to Polsce prawo do domagania się zwrotu dóbr kultury zrabowanych przez Szwedów, zwłaszcza że klauzulę zobowiązującą do tego zawarto w traktacie pokojowym, podpisanym w Oliwie w 1660 r.

Karol X Gustaw szybko zrezygnował z powstrzymywania swoich żołnierzy przed grabieżami. Na ilustracji portret autorstwa Sébastiena Bourdona, 1652 lub 1653 r. (ze zbiorów Nationalmuseum w Sztokholmie, nr inw. NM 2642)

W szwedzkich muzeach znajdują się liczne zabytki zrabowane przez Szwedów w Polsce podczas wojen o Inflanty, Potopu i wojny północnej, m.in.:

  • szabla tatarska zdobyta przez Gustawa II Adolfa w potyczce 1 lipca 1627 na polskim husarzu;
  • tarcza z 1548 należąca prawdopodobnie do króla Zygmunta Augusta;
  • tarcza z drewna i wytłaczanej skóry z XVI w., z wizerunkiem Zygmunta Augusta, a po wewnętrznej stronie z herbem Polski i Litwy;
  • hełm króla Władysława IV;
  • kolczugi;
  • zbroja młodzieńcza Władysława IV wykonana w Mediolanie w latach 20. XVII wieku;
  • trzy zbroje Władysława IV;
  • szturmak Władysława IV
  • tarcza herbowa uprzęży na głowę konia należącej do Zygmunta III;
  • czaprak pod siodło, własność Zygmunta III;
  • róg myśliwski Zygmunta III, wykonany z rogu ostatniego tura z Puszczy Sochaczewskiej i podarowany królowi przez Stanisława Radziejowskiego w 1620 roku;
  • chorągiew trębaczy i doboszów pałacowych Zygmunta III;
  • hełm Iwana Groźnego używany przez niego podczas koronacji, zdobyty przez Polaków w Moskwie;
  • dwie bogato haftowane tkaniny z herbem, użyte w czasie pogrzebu Konstancji Austriaczki;
  • strzelba z prywatnej zbrojowni polskich Wazów.

Zabytki na terenie Szwecji znajdują się m.in. w Muzeum Armii w Sztokholmie, w zbiorach zamku Skokloster, oraz w zbiorach zamku Gripsholm.

Uprząż powozu Zygmunta III Wazy (fragment).
Chłopięca, paradna zbroja Władysława Wazy.
Chłopięca, paradna zbroja Władysława Wazy.
Szturmak Władysława IV Wazy.
Zbroja kirasjerska Władysława IV Wazy.
Haftowana tkanina z herbem, użyta w czasie pogrzebu Konstancji Austriaczki.

Leave a Reply