Grabież rozpoczęła się wkrótce po agresji niemiecko-sowieckiej na Polskę. Działalność rabunkowa była organizowana i przeprowadzana głównie przez III Rzeszę, jednak ZSRR zagrabił również znaczącą część dzieł kultury i sztuki państwa polskiego i jego obywateli.

Grabież dóbr kultury przez Niemców w czasie II Wojny Światowej

W 1945 Rząd RP na uchodźstwie opublikował The Nazi Kultur in Poland, pierwszy raport dotyczący grabieży dóbr kultury na terytorium RP okupowanym przez III Rzeszę.

Według prof. Jana Pruszyńskiego szacunkowa wartość rynkowa dzieł sztuki zrabowanych przez Niemców i Rosjan w Polsce w latach 1939–1945 wynosi 30 mld dolarów.

Skala zmasowanego złodziejstwa

Powojenne szacunki utraconych przez Polskę dzieł sztuki i wywiezionych przez okupanta niemieckiego (obejmujące tylko zbiory udokumentowane), wskazują na ubytek ok. 2,8 tys. obrazów znanych europejskich szkół malarskich, 11 tys. obrazów autorstwa malarzy polskich, 1,4 tys. wartościowych rzeźb, 15 mln książek z różnych okresów, 75 tys. rękopisów, 22 tys. starodruków, 25 tys. map zabytkowych, 300 tys. grafik, 50 tys. rękopisów muzealnych, 26 tys. bibliotek szkolnych, 4,5 tys. bibliotek oświatowych i 1 tys. bibliotek naukowych (łączne straty bibliotek wyniosły ok. 22 000 000 woluminów), oraz wiele innych nieudokumentowanych eksponatów i przedmiotów wartościowych (m.in. 5 tys. dzwonów kościelnych).

Demontaż przez Niemców pomnika Adama Mickiewicza. Kraków Rynek Główny (17 sierpnia 1940)

Podczas kampanii wrześniowej w 1939 spłonęły biblioteczne zbiory rapperswilskie przekazane w dwudziestoleciu międzywojennym przez Muzeum Polskie w Rapperswilu, które zdeponowane zostały w Bibliotece Narodowej. Według Biura Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą na podstawie dokumentacji strat z ponad 40 000 polskich bibliotek stanowiących część sumy bibliotek w II RP oszacowano, że w bibliotekach publicznych oraz księgozbiorach prywatnych znajdowało się około 70 000 000 tomów, z czego straty wojenne oszacowano na 70-75%, czyli 50 000 000 tomów. Z liczby tej udokumentowano jednostkowo 1 200 000 książek szczególnie cennych, ze zbiorów specjalnych – manuskryptów i rzadkich starodruków. Biblioteki szkolne, oświatowe oraz czytelnie publiczne utraciły 90% swoich zasobów, biblioteki fachowe i prywatne 70%, naukowe 50-55%.

Grabieże niemieckie

Przygotowania do grabieży dóbr kultury rozpoczęte zostały w Niemczech jeszcze przed wybuchem działań wojennych i agresją na Polskę w 1939. Plan systematycznej grabieży państwowych i prywatnych zbiorów sztuki, których spisy zostały sporządzone przez niemieckich historyków sztuki na podstawie naukowych kontaktów przedwojennych i częstych wizyt w muzeach i kolekcjach polskich, został zrealizowany poprzez powołanie kilku organizacji, które 1 września 1939 przekroczyły granice Polski razem z regularną armią niemiecką.

Naczelny złodziej niemiecki, SS-Standartenführer Kajetan Mühlmann odpowiedzialny za rabunek sztuki w okupowanej Polsce.

Po zakończeniu kampanii wrześniowej grabież dzieł sztuki, konfiskat oraz tysięcy zwykłych rabunków (dokonywanych odrębnie przez wojsko i funkcjonariuszy nazistowskich) została usankcjonowana odpowiednimi przepisami prawnymi okupanta, łamiącymi ustalenia IV konwencji haskiej (1907) zakazującej takich praktyk. Grabież ta była realizowana przez specjalnie utworzone do tego celu organy.

Można wyodrębnić trzy zasadnicze okresy nasilenia grabieży: 1939 do 1940, grabież mienia Żydów polskich podczas likwidacji głównych gett w okresie 1942-1943 oraz okres wycofywania się pobitych wojsk niemieckich z Polski w latach 1944-1945.

Fragment Pontyfikału Płockiego sprzedanego po wojnie na aukcji przez tajne służby NRD

Ocenę i procedurę rabunku zabytków kultury polskich z muzeów, bibliotek, zamków, dworów i mieszkań prywatnych prowadziły instytucje SS-Ahnenerbe (w ramach Einsatzgruppen), Haupttreuhandstelle Ost (HTO), oraz ekipy rzeczoznawców, niemieckich historyków sztuki, ekspertów i kustoszy z SS-Kommando Paulsen (pod kierownictwem profesora prehistorii Petera Paulsena). Działania tych organizacji koordynował minister Rzeszy Arthur Seyss-Inquart oraz Otto Wächter (w zastępstwie Seyss-Inquarta). Przy rządzie III Rzeszy funkcjonował specjalny Pełnomocnik do Rejestracji i Zabezpieczenia Dzieł Sztuki i Zabytków Kultury (Der Sonderbeauftrage für die Erfassung und Sicherung der Kunst- und Kulturschätze).

Szkatułka zdobiona pietra durą należąca do królowej Marysieńki, lata 80-te XVII-go wieku

Wszelkie najważniejsze ustalenia i rozkazy rozpoczęły się od ustnego polecenia Hermanna Göringa, który chciał uporządkować ten początkowo chaotyczny proceder. Na ich mocy utworzono sieć centralnych magazynów: w Warszawie (Muzeum Narodowe w Warszawie i Muzeum Wilanowskie) oraz Krakowie (Biblioteka Jagiellońska). Proceder rabunku usankcjonował Hans Frank rozporządzeniem „o zajęciu przedmiotów sztuki” z dnia 16 grudnia 1939, ustanawiając dziewięcioosobowy sztab pod kierownictwem specjalnego pełnomocnika do „zabezpieczenia” dzieł sztuki i dóbr kultury w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Hauptsturmführera dr Kajetana Mühlmanna (mianowany przez Göringa i realizujący bezpośrednio jego wcześniejsze wytyczne).

Po Powstaniu Warszawskim Niemcy zburzyli Warszawę i zrabowali dobra kultury.

Zrabowany obraz Aleksandra Gierymskiego „Żydówka z pomarańczami”- 26 listopada 2010 pojawił się na aukcji w Niemczech

Polskie zbiory dzieł sztuki i zabytki wywożono do Rzeszy. W ciągu pierwszych 6 miesięcy okupacji niemieckiej ograbiono Generalne Gubernatorstwo z dzieł sztuki niemalże całkowicie. Hans Frank w końcu 1942 raportował o „zabezpieczeniu” 90% polskich zbiorów sztuki i kolekcji. Ołtarz Wita Stwosza z Krakowa wywieziono do Norymbergi. Najcenniejsze eksponaty, w tym obrazy autorstwa Rafaela, Rembrandta i Leonardo da Vinci z Muzeum Narodowego, zbiory wojskowe z Muzeum Wojska oraz warszawskiej Zachęty wywieziono w ostatnim kwartale 1939 do Rzeszy. Wybrane eksponaty wstawiano także do siedzib nazistowskich dygnitarzy. Przedmioty zabytkowe z Zamku Królewskiego w Warszawie znalazły się w Muzeum Drezdeńskim. Adolf Hitler otrzymał w prezencie polską kolekcję 30 rysunków Albrechta Dürera z kolekcji Lubomirskich i Czartoryskich, zagrabionych ze Lwowa (Po wojnie rysunki Dürera zostały odnalezione przez Amerykanów i bezprawnie wydane w prywatne ręce, po czym sprzedane na licytacji w Szwajcarii, mimo że w świetle prawa były własnością publiczną, zapisaną muzeum lwowskiemu).

Krzyż na łańcuchu Anny Jagiellonki, 2 poł. XVI w. Zrabowany podczas II wojny światowej przez Niemców wraz ze Szkatułą Królewską

Zbiory wywożono do Linzu, Wrocławia, zamku Streiersberg (większość kolekcji Lanckorońskich), Bad Aussee. Do Neuhaus w Bawarii wywieziono dzieła malarskie m.in. słynną Damę z łasiczką Leonarda da Vinci i Pejzaż Rembrandta (Przedmioty te wywiózł ze sobą Hans Frank uciekając w styczniu 1945 z GG do Rzeszy). Grabież dotyczyła także bibliotek i archiwów, m.in. zbiory tzw. Gabinetu Rycin wywieziono z Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego w 1939, a także 4 tys. zabytkowych rękopisów. Zbiory biblioteki judaistycznej i biblioteki sejmowej w Warszawie trafiły w listopadzie 1939 do RSHA w Berlinie. Z Biblioteki Zamoyskich wywieziono unikatowy, najstarszy dokument słowiański Codex Suprasliensis. Nieliczne dzieła ocalały, m.in. arrasy wawelskie wywiezione w 1939 za granicę, a obraz Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem ewakuowano z warszawskiej Zachęty do Lublina we wrześniu 1939 (gdzie znajdował się w ukryciu do 1945) i inne cenne egzemplarze.

Zawieszka na łańcuchu Anny Jagiellonki z monogramem królewny „A”, po 1540 r. Zrabowana podczas II wojny światowej przez Niemców wraz ze Szkatułą Królewską

Ostateczny raport (autorstwa dr. Kajetana Mühlmanna) zawierający 80 stron i fotografie zagrabionych polskich dzieł sztuki wraz z dokumentacją, przedstawiono Göringowi w połowie 1943. W 1946 Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał proceder grabieży dóbr kulturalnych, majątku i niszczenie skarbów kultury narodowej za jedną ze zbrodni niemieckich w okupowanej w latach 1939-1945 Polsce.

Pod koniec okupacji, w czasie wycofywania się z Polski armii niemieckiej (ponoszącej dotkliwe porażki militarne na froncie wschodnim), konfiskaty te przybrały postać masowej grabieży.

Exlibris Willibalda Pirckheimera, 1513 (nieodnalezione)

Grabieże radzieckie

Mimo, że Rosjanie nie mięli dużego pola do popisu w okradaniu Polski ponieważ Niemcy zacznie ich w tym temacie wyprzedzili to i również oni się obłowili. Kradli wszystko co nadawało się do przetopienia czy sprzedania. Miedziane elementy budynków, klamki z drzwi i okien. Ozdoby, płaskorzeźby znikały w mgnieniu oka.

Ogołocono wiele bibliotek i szkół z książek, pomocy dydaktycznych. Nie gardzili dębowymi meblami czy odzieżą.

Gdy na splądrowane polskie ziemie w 1944 r. wkroczyła Armia Sowiecka, tym razem jako członek koalicji antyhitlerowskiej, Polacy mogli mieć nadzieję, że skończył się czas tej bezprecedensowej w dziejach grabieży ich narodowego dziedzictwa. Niestety, w bardzo wielu udokumentowanych przypadkach to, czego nie udało się zrabować lub spalić Niemcom, padło ofiarą rabunków lub konfiskat dokonywanych przez Armię Czerwoną oraz inne struktury państwa sowieckiego

Repusowana, złocona oprawa psałterza z XII wieku (nieodnaleziony)

Dalsze losy skradzionych zabytków

Zagrabione w Polsce zabytki oraz dzieła sztuki zostały rozproszone i obecnie znajdują się na całym świecie; w Niemczech, Rosji, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, a nawet w Turkmenistanie. W 1940 roku Niemcy podarowali hiszpańskim katolikom 3 wagony kościelnych kielichów, obrazów i ornatów w tzw. darze niemieckich katolików. Darem tym Niemcy starały się zachęcić Hiszpanię do udziału w wojnie u boku Hitlera. Dary te składały się z dzieł sztuki zrabowanych w polskich i czeskich kościołach.

Srebrna figura Madonny Wieluńskiej, 1510 (nieodnalezione)

Przykłady zabytków odzyskanych

  • Skrzynie z obrazami Matejki odnalezione w 1945 pod Jelenią Górą.
  • W 1960 roku z Londynu, po interwencji polskich muzealników, powrócił do kraju zaginiony kielich Kazimierza Wielkiego z 1351 roku – dar monarchy dla kolegiaty w Trzemesznie.
  • XV-wieczny wizerunek Madonny z Dzieciątkiem, zrabowany z kolekcji Konopków z ul. Foksal w Warszawie
  • W 2004 r. dr Janusz Spyra z Muzeum Śląska Cieszyńskiego odnalazł na internetowej aukcji londyńskiego domu aukcyjnego Sotheby dwie karty XIV-wiecznego Graduału z Raciborza, które dzięki interwencji muzealników powróciły do kraju.
  • Obraz Leona Wyczółkowskiego – „Młoda kobieta w pracowni malarza trzymająca w ręce fotografię i patrząca na portret młodego mężczyzny”.
  • Księgi (sądowa i ziemska) z XV i XVI w. zrabowane z Archiwum Państwowego w Krakowie; rewindykowane z Niemiec w marcu 2002 r.
  • Dwa obrazy Juliana Fałata „Naganka na polowaniu w Nieświeżu” i „Przed polowaniem w Rytwianach” zrabowane przez Niemców podczas II wojny światowej z Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych odnalezione na aukcji w USA, powróciło w 2011 roku do Polski.
  • Obraz Anny Bilińskiej-Bohdanowiczowej – „Murzynka” skradziony z Muzeum Narodowego w Warszawie, odzyskany w 2012 r.
  • Obraz Aleksandra Gierymskiego – „Żydówka z pomarańczami” skradziony z Muzeum Narodowego w Warszawie, wystawiony na aukcje w mieście Buxtehude pod Hamburgiem w Niemczech, sprowadzony do Polski 27 lipca 2011 r.
  • Pontyfikał Płocki, który Niemcy zrabowali w roku 1940. Trzydzieści lat później został sprzedany przez tajne służby NRD na aukcji w RFN. Pontyfikał został zwrócony 15 kwietnia 2015 i przekazany do skarbca płockiego Muzeum Diecezjalnego.
  • Obraz XV-wieczny Pietas Domini z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku, znajdował się w Gemäldegalerie w Berlinie. Odzyskany w 2020 r. 
Niemieckie łupy przechowywane w Schloßkirche Ellingen , Bawaria (kwiecień 1945)

Przykłady zabytków nieodzyskanych

  • Portret młodzieńca Rafaela, zrabowany w 1940 z Muzeum Czartoryskich w Krakowie.
  • XIX-wieczny notatnik Słowackiego, który przechowywano w Bibliotece Krasińskich w Warszawie odnaleziony w 2011 roku w moskiewskiej bibliotece.
  • Obraz „Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny” z Szamotuł odnaleziony w muzeum w Aszchabadzie stolicy Turkmenistanu. Ukradziony najpierw przez Niemców, po czym wywieziony przez Rosjan na wschód. MSZ wystąpiło do władz Turkmenistanu o zwrot dzieła.
  • Obraz Matka Boska z przełomu XIV i XV w., obecnie znajduje się w Muzeum Pruskiego Dziedzictwa Kultury w Berlinie.
  • Zbiór 25 rysunków Albrechta Dürera znajdujące się przed wojną w Zakładzie im. Ossolińskich we Lwowie. Kolekcja ta została rozprzedana po wojnie i znajduje się obecnie w kilku najważniejszych muzeach amerykańskich, m.in. w Nowym Jorku, Bostonie, Chicago czy National Gallery of Art w Waszyngtonie. Kolejne trzy rysunki są w Holandii, a inne 3 w Wielkiej Brytanii. W Ossolineum we Wrocławiu pozostał jeden.
  • Kronika z XIV w. napisana po łacinie i po polsku, przechowywana w kościele św. Jakuba Apostoła w Dąbrówce Wielkopolskiej. Wypożyczona przez Uniwersytet Humboldta w Berlinie i nigdy nie zwrócona do Dąbrówki.
  • Dwa obrazy Januarego Suchodolskiego „Sobieski pod Wiedniem” oraz „Madonna z Dzieciątkiem”
  • Madonna Wieluńska – srebrny relikwiarz przedstawiającego Madonnę z Dzieciątkiem przechowywanego do wybuchu II wojny światowej w Kościele św. Michała Archanioła w Wieluniu.
  • Piękna Madonna z Torunia – gotycka rzeźba przedstawiająca Marię i Dzieciątko Jezus. Do 1944 znajdowała się w katedrze Świętych Janów w Toruniu. W obawie przed zbliżającą się Armią Czerwoną figura została wywieziona z miasta przez Niemców w nieznane miejsce.
  • Maria brzemienna (znana również jako Madonna Dobrej Nadziei), kamienna rzeźba z około 1400 roku, pierwotnie w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu, zaginiona podczas II wojny światowej.
  • Grot włóczni z Kowla – datowany na III wiek gocki artefakt pokryty inskrypcją runiczną, przechowywany był w Warszawie. Zrabowany w trakcie wojny przez Niemców, jego los pozostaje odtąd nieznany.
Zaginiony srebrny kielich z opactwa tynieckiego, ok. 1470-1480 (nieodnaleziony)

Leave a Reply